PHÒNG KHÁM ĐA KHOA ĐÔNG ĐÔ
     Chia sẻ và đồng hành cùng người bệnh!
  Y học thường thức
 
Sán lá gan: căn bệnh cần được quan tâm
(16:00, 05/03/2015)

(tài liệu riêng của phòng khám phổ biến kiến thức cho người bệnh và gia đình người bệnh)

Sán lá gan thuộc nhóm bệnh lý ký sinh trùng, sán lá gan là thuật ngữ chuyên môn y học lâm sàng dùng để chỉ bệnh lý gan ở người do một số loại sán lá gây ra với một số đặc điểm bệnh lý tương đối giống nhau. Trong đó các loại sán gây bệnh phổ biến nhất tại Việt Nam là sán lá gan nhỏ (Clonorchis sinensis và Opisthorchis viverrini),sán lá gan lớn (Fasciola gigantica). Các loại sán lá khác có khả năng gây bệnh ở người với tỷ lệ ít gặp hơn ở Việt Nam bao gồm sán lá gan lớn (Fasciola hepatica), sán lá gan nhỏ (Opisthorchis felineus).

Gọi là sán lá gan cũng một phần vì bệnh chủ yếu xẩy ra ở hệ thống đuờng dẫn mật trong gan và ngoài gan. Nhưng không có nghĩa bệnh chỉ duy nhất xẩy ra tại đây, sán lá gan có thể gây bệnh ở một số cơ quan khác nhưng khá hiếm gặp hơn, như ở: tụy, phổi, não, cơ, tổ chức dưới da hay trong khoang ổ bụng.

Bệnh do sán lá gan gây ra đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trước. Các nước thuộc khu vực xích đạo – trong đó có Việt Nam, châu Phi, trung Mỹ và bắc nam Mỹ, Ấn Độ, Trung quốc, bán đảo Triều tiên là nơi có bệnh lý ký sinh trùng phổ biến ở người (Hình minh họa). Toàn thế giới có khoảng 680 triệu người sống trong khu vực có nguy cơ nhiễm sán gan nhỏ và 90 triệu người có nguy cơ cao nhiễm sán lá gan lớn. Theo ước tính hiện nay có khoảng 17 triệu người nhiễm sán lá gan lớn (Fasciola hepatica), trải rộng trên 51 quốc gia và vùng lãnh thổ, đặc biệt là ở khu vực trung Mỹ và bắc nam Mỹ (Peru, Bolivia) có tỷ lệ nhiễm cao nhất. Toàn thế giới có khoảng 45 triệu người nhiễm sán lá gan nhỏ, trong đó số bệnh nhân ở miền nam Trung Quốc cao nhất – khoảng 15 triệu, tiếp đến là vùng phía bắc – Thái Lan, khoảng 8 triệu bệnh nhân. Bệnh do sán lá gan nhỏ gây ra gặp nhiều hơn ở các khu vực như miền nam Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên, các nước đông nam châu Á…Trong đó tại miền bắc-Việt Nam, Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên chủ yếu là nhiễm sán lá gan nhỏ loại Clonorchis sinensis. Tại miền nam-Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Myanmar chủ yếu do loại sán lá gan nhỏ Opisthorchis viverrini gây ra. Bệnh lý do sán lá gan được tổ chức Y tế thế giới (WHO) xếp vào nhóm bệnh lý ký sinh trùng cần cảnh báo quốc tế.

Tại sao chúng ta bị nhiễm sán lá gan nhỏ

Sán lá gan nhỏ có vật chủ là người, ngoài ra các loài động vật khác như chó, mèo, lợn, chuột, chồn và cầy cũng là vật chủ của sán lá gan nhỏ. Để gây nhiễm được cho người hay vật chủ khác, sán lá gan nhỏ phải ở giai đoạn ấu trùng có khả năng gây nhiễm (giai đoạn ấu trùng Metacercariae). Khi ăn phải thức ăn có chứa ấu trùng sán lá gan nhỏ ở giai đoạn có khả năng gây nhiễm, ấu trùng này theo thức ăn từ thực quản đi xuống dạ dày rồi tá tràng, tại đây các ấu trùng đó sẽ tìm cách chui lên đường mật và đến khư trú tại các nhánh đường dẫn mật trong gan. Các ấu trùng sẽ mất khoảng vài tháng để trở thành sán lá gan nhỏ trưởng thành và sán lá gan nhỏ trưởng thành có thể tồn tại trong gan tới 20 - 25 năm. Trong quá trình đó trứng của sán lá gan tạo ra sẽ lại theo đường dẫn mật đi xuống ruột và theo phân thải ra ngoài môi trường - nguồn nước. Trong môi trường nước, trứng sán lá gan nhỏ được vật chủ trung gian thứ nhất là ốc ăn, trong cơ thể của ốc trứng của sán lá gan nhỏ sẽ phát triển qua ba giai đoạn đầu tiên của ấu trung sán với tên khoa học tuần tự là: Sporocysts → Rediae → Cercariae. Khi đã ở dạng Cercariae chúng sẽ được đào thải ra ngoài và bơi lội trong môi trường nước, khi gặp một số loài cá nước ngọt giữ vai trò vật chủ trung gian thứ hai ấu trùng này sẽ xuyên qua da cá để két thành nang trong thịt cá và trở thành dạng ấu trùng có khả năng gây nhiễm cho người là Metacercariae. Điều này lý giải tại sao người có thói quen ăn gỏi cá nước ngọt, hay các loại thức ăn chế biến tương tự như gỏi với cá nước ngọt dễ bị nhiễn sán lá gan nhỏ hơn người không ăn gỏi cá.

Chúng ta bị nhiễm sán lá gan lớn như thế nào

Khác với nhiễm sán lá gan nhỏ, người nhiễm sán lá gan lớn do không may ăn phải một số loại rau có nhiễm ấu trùng sán lá gan lớn ở giai đoạn ấu trùng đã có khả năng gây nhiễm (giai đoạn ấu trùng Metacercariae). Một số động vật ăn cỏ như bò, cừu, dê, trâu, voi được xem là ổ chứa sán lá gan lớn Fasciola hepatica – Fasciola gigantica. Trứng của sán lá gan lớn từ trong gan theo đường dẫn mật đi xuống ruột và theo phân thải ra ngoài môi trường và nguồn nước. Ở trong nước, trứng của sán lá gan lớn tự phát triển thành dạng ấu trùng Miracidiabơi lội trong nước và được một loài ốc ăn. Tương tự như với sán lá gan nhỏ, bên trong ốc ấu trùng sán lá gan lớn phát triển qua ba giai đoạn theo tuần tự như sau: Sporocysts → Rediae → Cercariae. Khi đã ở dạngCercariae, các ấu trùng sẽ được đào thải ra ngoài và bơi lội trong môi trường nước, cuối cùng các ấu trùng này sẽ tìm đến kết nang ở một loại cây thích hợp và trở thành dạng ấu trùng có khả năng gây nhiễm cho người làMetacercariae. Khi người ăn phải rau có nhiễm ấu trùng gây có khả nhiễm Metacercariae, các ấu trùng sẽ theo thức ăn đi vào tá tràng và tại đây chúng sẽ thoát khỏi vỏ nang và chui xuyên qua thành tá tràng đi vào khoang ổ bụng. Sau đó ấu trùng sẽ tìm lên gan - rồi xuyên qua nhu mô gan để đến cư trú tại đường dẫn mật, sau khoảng 3 tháng ấu trùng sẽ phát triển thành sán lá gan lớn trưởng thành và cư trú lâu dài trong đường mật. Tương tự như sán lá gan nhỏ, sán lá gan lớn có thể tồn tại trong hệ thống đường mật của người bị nhiễm từ 9 - 13 năm.

Khi bị nhiễm sán lá gan sẽ có biểu hiện bệnh lý như thế nào

Các triệu chứng biểu hiện của bệnh lý sán lá gan rất phong phú, do sán lá gan trưởng thành có thể tồn tại trong cơ thể chúng ta nhiều năm, nên khi chúng ta bị nhiễm sán lá gan bệnh thường có hai giai đoạn cấp tính và mạn tính.

Giai đoạn cấp tính: khi bị nhiễm sán lá gan - tuỳ thuộc vào loại sán lá gan bị nhiễm và mức độ nhiễm sán mà người bệnh có các triệu chứng biểu hiện khác nhau:

  • Có người chỉ có triệu chứng thoáng qua hoặc gần như không có biểu hiện gì.
  • Có người chỉ thấy hơi đau tức vùng dưới sườn phải, mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, đại tiện nhiều lần, sốt nhẹ và gầy sút không rõ.
  • Có người đau dữ dội vùng trên rốn và dưới sườn phải, sốt cao, không ăn được, nôn nhiều, vàng da - tắc mật, hốc hác - gầy sút nhiều, gan to, lách to, trong khoang ổ bụng có dịch.

Giai đoạn mạn tính: sau một vài tuần các biểu hiện trên thuyên giảm và bệnh bước sang giai đoạn mạn tính. Trong giai đoạn này, người bệnh thỉnh thoảng có những đợt thấy đau bụng vùng trên rốn hoặc dưới sườn phải và ngày càng gầy sút. Hoặc người bệnh có biểu hiện của viêm đuờng mật tái phát nhiều lần, hoặc thấy vừa có sốt vừa có kèm theo vàng da với mức độ ngày một tăng lên. Hoặc trong tiến trình phát triển mạn tính của bệnh, người bệnh phải đi cấp cứu vì viêm tụy cấp, vì biến chứng của tắc mật gây ra hay do nang sán trong gan bị nhiễm trùng thành ổ áp-xe.

Và đặc biệt chúng ta cần lưu ý sự hình thành và phát triển của ung thư đường mật trên nền nhiễm sán lá gan mạn tính.

Việc chẩn đoán bệnh sán lá gan ở người có khó khăn không

Hiện nay việc chẩn đoán bệnh lý sán lá gan ở người đã đạt đuợc nhiều tiến bộ với độ chính xác cao, chẩn đoán bệnh được dựa trên các yếu tố sau:

  1. Biểu hiện bệnh lý trên lâm sàng – bao gồm cả thói quen ăn uống và địa dư sinh sống
  2. Các kỹ thuật chẩn đoán:
    • Kỹ thuật chẩn đoán trực tiếp: tìm trứng sán trong phân - trong dịch tá tràng - trong dịch mật, sinh thiết gan xác định sự hiện diện của sán lá gan ở hệ thống đuờng mật trong gan.
    • Kỹ thuật chẩn đoán gián tiếp: làm test huyết thanh dưới da, kỹ thuật chẩn đoán huyết thanh (ELISA)
    • Kỹ thuật chẩn đoán phân tử: phản ứng khuyếch đại chuỗi gen (PCR)
  3. Các kỹ thuật chẩn đoán hỗ trợ phối hợp: xét nghiệm công thức bạch cầu, kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như siêu âm, chụp cắt lớp vi tính – CT scan, chụp cộng hưởng từ hạt nhân - MRI, kỹ thuật chụp mật tụy ngược dòng bằng nội soi ống mềm - ERCP.

Làm thế nào chúng ta phòng ngừa được bệnh sán lá gan

Với hàm lượng dinh dưỡng tốt cho cơ thể bao gồm cả chất đạm, chất béo và các chất khoáng -vi lượng, cá nước ngọt là nguồn thực phẩm quan trọng đối với nhân loại, cá nước ngọt chiếm 1/3 trong tổng số nhu cầu thực phẩm có nguồn gốc động vật. Sản lượng tiêu thụ trên toàn cầu hiện nay trên 60 triệu tấn/năm. Trong đó Trung quốc chiếm tỷ lệ nhiều nhất khoảng 20 triệu tấn/năm, nhu cầu thực phẩm từ cá nước ngọt của Việt Nam ước tính khoảng 2,5 - 3 triệu tấn/năm. Song song với sự phát triển kinh tế và mức sống đi lên, chúng ta ngày càng có điều kiện thưởng thức ẩm thực nhiều hơn và đa dạng hơn, trong đó có các món ăn truyền thống chế biến từ cá nước ngọt dưới dạng gỏi hoặc tương tự. Điều này giúp lý giải tại sao bệnh sán lá gan đang có xu hướng gia tăng ở một số nước như Việt Nam, Trung quốc, Thái lan, Lào, Campuchia………

Để làm giảm tỷ lệ mắc bệnh do sán lá gan nhỏ gây ra, cách tốt nhất là chúng ta nên hạn chế sử dụng và ăn các món ăn chế biến từ cá nước ngọt chưa được nấu chín – hay nói cách khác chúng ta không nên ăn món cá sống từ cá nước ngọt. Nếu muốn ăn món cá sống, chúng ta nên ăn các món ăn làm từ cá nước mặn (cá biển). Thể ấu trùng có khả năng gây nhiễm của sán lá gan nhỏ sẽ bị bất hoạt không còn khả năng gây bệnh khi thức ăn được chế biến với nhiệt độ trên 600C hay được bảo quản lạnh âm sâu dưới – 200C.

Rau sống được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam, rau sống được người Việt Nam sử dụng trong cả bữa sáng - bữa trưa - bữa tối hay trong các bữa tiệc long trọng. Do vậy, khi sử dụng rau sống, đặc biệt là các loại rau trồng trong môi trường nước ngọt, chúng ta cần phải rửa sạch và không sử dụng các loại rau không đảm bảo. Nếu thực hiện tốt điều này, chúng ta sẽ hạn chế được bệnh do sán lá gan lớn gây ra.

Trong phạm vi bài này trọng tâm nhấn mạnh đến sán lá gan, tuy nhiên bạn cũng nên hiểu các loài sán lá phổi vàsán lá ruột cũng có đường lây truyền tương tự như sán lá gan. Do vậy, việc thực hành làm giảm tỷ lện bệnh sán lá gan cũng chính là làm giảm tỷ lệ bị sán lá ruột và sán lá phổi.

Khi bị sán lá gan bạn nên đi khám chữa ở đâu

Khi nghi ngờ bị nhiễm sán lá gan hay bị bệnh sán lá gan bạn có thể đến khám, điều trị tại các khoa Tiêu hoá – Gan mật, viện – khoa Y học lâm sàng các bệnh nhiệt đới hay viện Ký sinh trùng - Sốt rét tại Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh hay các khu vực trong toàn quốc. Hiện nay, tất cả các phương pháp điều trị sán lá gan trên thế giới đều có thể thực hiện tại Việt Nam.

TS. BS. Bùi Xuân Trường

Chuyên khoa: Tiêu hóa – Gan mật – Viêm gan – Nội soi tiêu hóa

  


Các tin khác
Viêm thanh quản cấp (24/02)
Ung thư gan tại Việt Nam: tại sao chúng ta cần chú ý (24/02)
Bệnh lý khối U trong gan và ung thư tế bào gan (10/02)
Vì sao chúng ta nên sàng lọc ung thư dạ dày - đại trực tràng (10/02)
Nhiễm virus viêm gan B: vấn đề lớn của y học hiện nay (03/02)
Trào ngược dạ dày - thực quản: bệnh lý đang dần trở nên phổ biến (27/01)
Nội soi đại tràng: vấn đề không phức tạp như bạn nghĩ (27/01)
Nội soi dạ dày - tá tràng: một số vấn đề cơ bản bạn nên biết (20/01)
Viêm - loét dạ dày tá tràng: một số vấn đề cơ bản bạn nên biết (20/01)
Cách sử dụng Spiriva Respimat (15/01)
 
Benh vien Bach Mai
 

Bản quyền thuộc về Cty CP y tế Thăng Long
Chịu trách nhiệm nội dung: Phòng khám đa khoa Đông Đô

Số 61, Đường Phương Mai, Đống Đa, Hà Nội
Tel: (04) 3576 3699 * Fax: (04) 3576 3699
Ghi rõ nguồn "phongkhamdongdo.vn" khi phát hành lại thông tin từ website này.
Email: phongkhamdongdo@gmail.com * Website: www.phongkhamdongdo.vn